An cung ngưu hoàng hoàn phòng ngừa đột quỵ được không?

(ĐTO) Mấy ngày qua, theo dõi tin tức thấy Công an Thanh Hóa vừa phá vụ án làm thuốc an cung ngưu hoàng hoàn giả. Mới đây lại có thuốc này dạng hộp gỗ nhập khẩu từ nước ngoài về mà chưa được chấp thuận của Bộ Y tế Việt Nam. Để giúp bà con hiểu rõ sự thật về thuốc an cung ngưu hoàng hoàn, chúng tôi xin được chia sẻ như sau:

AN CUNG NGƯU HOÀNG HOÀN NGHĨA LÀ GÌ

An cung ngưu hoàng hoàn ra đời cách đây khoảng 228 năm (chính xác là từ năm 1798). Bài thuốc có xuất xứ từ Trung Quốc, do danh y Ngô Cúc Thông (1736 -1820), một nhà y học nổi tiếng thời nhà Thanh sáng chế và lần đầu tiên ghi chép trong cuốn sách y học kinh điển của ông mang tên Ôn bệnh điều biện (xuất bản năm 1798).

Trong tác phẩm này, ông đã tổng kết và xây dựng nên bài thuốc An cung ngưu hoàng hoàn nhằm chuyên trị các chứng "nhiệt nhập tâm bao" (sốt cao nhiễm trùng, hôn mê, co giật, mê sảng). Bài thuốc sau đó trở thành một trong "Ôn bệnh tam bảo" (3 bài thuốc quý hàng đầu chữa bệnh nhiệt) của Y học cổ truyền Trung Hoa.

"An cung ngưu hoàng hoàn" nghe chừng khó hiểu, nhưng nếu tách từng chữ Hán - Việt ra phân tích thì: “An” nghĩa là êm yên, giữ cho ổn định; “Cung”, theo lý luận của Y học cổ truyền, là nơi cư trú của “tâm thần” (tinh thần của con người). Đừng hiểu chữ “cung” này đơn giản là một cơ quan giải phẫu như trái tim hay màng tim theo Y học hiện đại. “Ngưu hoàng” là tên một vị thuốc lấy từ chất kết tụ trong đường mật của con trâu hoặc con bò (sỏi mật trâu, bò). “Hoàn” nghĩa là thuốc được bào chế thành viên tròn.

Nói nôm na, đây là một bài thuốc dạng viên tròn, trong đó ngưu hoàng là vị thuốc chủ chốt, dùng để trấn an tinh thần, giúp người bệnh lấy lại sự tỉnh táo.

Hiểu như vậy để thấy: An cung vốn dĩ không phải là thuốc để “mỗi năm uống 1 viên phòng ngừa đột quỵ” như lời đồn đại bấy lâu nay. Hiện tại, y học chưa tìm thấy bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy người khỏe mạnh uống An cung định kỳ thì sẽ không bị tai biến.

TRONG 1 VIÊN AN CUNG GỒM NHỮNG GÌ?
Theo Dược điển, công thức chuẩn của bài thuốc cổ này gồm 11 vị: Ngưu hoàng, bột cô đặc sừng trâu nước, xạ hương (hoặc xạ hương nhân tạo), trân châu, chu sa, hùng hoàng, hoàng liên, hoàng cầm, chi tử, uất kim và băng phiến.

Trong số này, có 2 vị thuốc làm nhiều người nghe qua phải giật mình: Chu sa (khoáng chất chứa thủy ngân) và Hùng hoàng (khoáng chất chứa asen, tức thạch tín).

Nhưng nói cho công bằng, không thể chỉ thấy tên hóa chất rồi vội kết luận cứ có nó trong thuốc là gây độc ngay. Độc tính hay không còn tùy thuộc vào dạng hóa học, hàm lượng ít hay nhiều, cách dùng, thời gian uống và chất lượng của viên thuốc.

Ngược lại, cũng không nên vì đây là bài thuốc cổ truyền mà chủ quan nghĩ rằng: “Có độc, nhưng độc này vừa đủ để chữa bệnh”. Giải thích như vậy thì lại thiếu cơ sở khoa học.

Y học cổ truyền có hệ thống lý luận rất sâu sắc về vai trò “Quân - Thần - Tá - Sứ” của từng vị thuốc trong một tổng thể. Chúng ta hoàn toàn tôn trọng và tiếp tục nghiên cứu giá trị đó. Tuy nhiên, khi bàn về chuyện thuốc hấp thu ra sao, chuyển hóa thế nào hay có độc cho gan, thận hay không, bắt buộc phải dựa vào các bằng chứng dược lý và lâm sàng của khoa học hiện đại.

Lại thêm một điều cần lưu ý: Các sản phẩm mang tên “An cung” trên thị trường hiện nay có nguồn gốc và chất lượng rất khác nhau. Đừng thấy nhãn ghi “An cung ngưu hoàng hoàn” rồi mặc nhiên tin rằng tất cả đều giống hệt nhau về thành phần hay độ an toàn.

ĐỘT QUỴ XẢY RA NHƯ THẾ NÀO?

Để hiểu vì sao khi thấy người thân đột ngột bị méo miệng, yếu tay chân mà đi tìm viên An cung cho uống là không nên. Tôi xin giải thích não "vận hành" ra sao khi bị đột quỵ:

Khối não giống như một thành phố rất “háu ăn”. Mỗi phút trôi qua, nó cần máu chở liên tục oxy và dưỡng chất đến nuôi. 

Đã vậy, não lại không có kho dự trữ năng lượng. 

Đột quỵ thiếu máu não (nhồi máu): Chiếm đa số các trường hợp. Xảy ra khi có cục máu đông làm tắc nghẽn đường ống dẫn máu. Vùng não phía sau chỗ tắc lập tức bị "đói", nếu không khai thông kịp thì tế bào thần kinh sẽ chết dần.

Đột quỵ xuất huyết não (chảy máu): Xảy ra khi mạch máu bị vỡ, máu tràn ra chèn ép mô não.

2 loại này có nguyên nhân hoàn toàn trái ngược nhau, cách điều trị cũng khác nhau.

Bởi vậy, chỉ nhìn bề ngoài thấy một người tự nhiên méo miệng, liệt tay chân mà vội vàng cho uống 1 viên thuốc thì không cách nào thay thế được việc đưa ngay người bệnh vào bệnh viện.

Ở đó, các bác sĩ mới có máy chụp CT, MRI để biết chính xác là tắc mạch hay vỡ mạch mà cứu chữa kịp thời. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) luôn coi đột quỵ là một tình trạng cấp cứu khẩn cấp, từng phút từng giây đều vô cùng quý giá.

VẬY AN CUNG CÓ CHỮA ĐƯỢC ĐỘT QUỴ KHÔNG?

Nói An cung hoàn toàn vô tác dụng thì không đúng với những gì y học đang ghi nhận. Nhìn lại các nghiên cứu trước đây, khi dùng An cung phối hợp với các phương pháp điều trị Tây y thông thường, người ta nhận thấy có mang lại một số tín hiệu cải thiện thần kinh cho người bệnh.

Nhưng nếu khẳng định An cung đã được chứng minh chữa khỏi đột quỵ thì lại đi quá xa so với thực tế khoa học.

Hãy nhìn vào những nghiên cứu mới nhất gần đây: Đầu năm 2025, một thử nghiệm lâm sàng rất chuẩn mực (thực hiện tại 17 bệnh viện, trên 117 bệnh nhân nhồi máu) cho thấy: Việc dùng thêm An cung chưa tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa về việc giảm thể tích vùng não tổn thương hay giảm phù não so với nhóm không dùng. 

Nhưng cũng trong năm 2025, một nghiên cứu khác trên 125 bệnh nhân bị tắc mạch máu lớn (đã được bác sĩ can thiệp lấy cục máu đông) lại nhận thấy nhóm có dùng thêm An cung có một số phục hồi chức năng thuận lợi hơn. Dù vậy, các tác giả cũng khiêm tốn thừa nhận đây mới là nghiên cứu quy mô nhỏ, cần làm thêm nhiều thử nghiệm lớn hơn mới khẳng định được.

Nói như vậy để thấy: Cánh cửa nghiên cứu về An cung vẫn đang mở. Khoa học chưa phủ nhận, nhưng cũng chưa có đủ bằng chứng để xem đây là một phác đồ điều trị đột quỵ chính thức.

Và điều quan trọng nhất: Tuyệt đối không thể lấy những nghiên cứu điều trị cho người đang bệnh để suy ra rằng người khỏe mạnh uống An cung mỗi năm sẽ phòng được tai biến.

Điều bác sĩ lo lắng nhất: Mất đi "Giờ vàng" cấp cứu

Có một tình huống cấp bách cần ghi nhớ.

Khi thấy người thân đang sinh hoạt bình thường bỗng nhiên: Méo miệng, tay chân yếu liệt một bên, nói ngọng hoặc không nói được...

Đừng mất thời gian đi tìm viên An cung.

Hãy gọi xe cấp cứu hoặc chở ngay người bệnh đến bệnh viện gần nhất có điều trị đột quỵ.

Trong nhồi máu não, nếu đến sớm trong "giờ vàng", bác sĩ có thể dùng thuốc chích làm tan cục máu đông hoặc dùng dụng cụ can thiệp gắp cục máu đông ra, cứu sống vùng não đang bị thiếu máu. Chậm trễ chừng nào, cơ hội phục hồi của người bệnh càng khép lại chừng nấy.

Thêm một chuyện hết sức nguy hiểm: Đừng bao giờ cố đút thức ăn, nước uống hay vắt thuốc vào miệng người đang nghi bị đột quỵ. Khi bị đột quỵ, cơ nuốt của người bệnh thường bị liệt. Cho uống viên thuốc to cứng lúc này rất dễ làm thuốc rơi tọt vào đường thở, gây sặc, tắc đường thở hoặc dẫn đến viêm phổi cấp cực kỳ nguy hiểm.

CÁCH PHÒNG NGỪA ĐỘT QUỴ  

Món quà dành cho cha mẹ thiết thực đó là: Mua máy đo huyết áp tại nhà, mỗi sáng nhắc cha mẹ đo. 

Là chúng ta đưa cha mẹ đi khám sức khỏe, kiểm tra đường huyết, mỡ máu định kỳ; là lời nhắc chừng uống thuốc huyết áp đúng toa, đều đặn mỗi ngày; là bữa cơm gia đình nêm nếm bớt mặn lại một chút; là khuyên nhủ mọi người bớt uống rượu, bỏ điếu thuốc lá; là mỗi chiều thong thả đi bộ dạo quanh xóm.

Tăng huyết áp, đái tháo đường, mỡ máu cao, hút thuốc, ít vận động... chính là những "kẻ thù" thầm lặng gây ra đột quỵ. Kiểm soát tốt những điều này mới là "lá bùa" bảo vệ sức khỏe vững chắc nhất đã được khoa học chứng minh, đừng chạy theo lời đồn mà tiền mất tật mang.

BS NGUYỄN THÀNH ÚC