Chế biến sâu - Đòn bẩy nâng tầm giá trị ngành hàng sen Đồng Tháp

Sau hơn một thập kỷ đưa sen trở thành một trong những ngành hàng chủ lực trong Đề án Tái cơ cấu ngành Nông nghiệp, Đồng Tháp hình thành hệ sinh thái phát triển khá hoàn chỉnh với nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã và sản phẩm mang thương hiệu riêng. Tuy nhiên, để cây sen thực sự trở thành ngành kinh tế có sức cạnh tranh cao, bài toán đặt ra không còn là mở rộng diện tích hay tăng sản lượng, mà là xây dựng vùng nguyên liệu chất lượng cao, thúc đẩy chế biến sâu, ứng dụng khoa học, công nghệ và hình thành hệ sinh thái kinh tế sen theo hướng hiện đại, bền vững.

TỪ NGÀNH HÀNG NÔNG NGHIỆP ĐẾN HỆ SINH THÁI KINH TẾ SEN

Ít có loại cây trồng nào ở Đồng Tháp vừa mang giá trị kinh tế, vừa mang giá trị văn hóa và bản sắc địa phương như cây sen. 

Không chỉ hiện diện trong đời sống người dân, sen còn trở thành biểu tượng của vùng Đất Sen hồng, được tỉnh lựa chọn là một trong những ngành hàng trọng điểm để tập trung đầu tư trong quá trình tái cơ cấu nông nghiệp.

Sau nhiều năm phát triển, ngành hàng sen đã thu hút ngày càng nhiều doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh đầu tư vào chế biến, đa dạng hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu. 

Từ những sản phẩm truyền thống, sen Đồng Tháp ngày nay có hơn 100 sản phẩm phục vụ thị trường, nhiều sản phẩm đạt chứng nhận OCOP, từng bước khẳng định chỗ đứng trên thị trường trong nước.

Tuy nhiên, đằng sau những kết quả đạt được vẫn còn không ít “điểm nghẽn”. 

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp Lê Chí Thiện, ngành hàng sen của tỉnh thực chất đã hình thành được chuỗi giá trị và hệ sinh thái phát triển khá đầy đủ sau nhiều năm thực hiện tái cơ cấu nông nghiệp. 

Điều còn thiếu hiện nay chính là sự gắn kết chặt chẽ hơn giữa vùng nguyên liệu, doanh nghiệp chế biến, thị trường và người tiêu dùng.

Đặc biệt, khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là thiếu doanh nghiệp hay thiếu sản phẩm, mà là xây dựng được vùng nguyên liệu chất lượng cao, có tổ chức, đủ sản lượng, ổn định về chất lượng để đáp ứng yêu cầu của chế biến sâu.

Theo đồng chí Lê Chí Thiện, ngành Nông nghiệp tham mưu UBND tỉnh xây dựng các vùng nguyên liệu sen có kiểm soát với sự tham gia của nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và các nhà khoa học; hướng tới sản xuất theo tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và gắn chặt với nhu cầu của doanh nghiệp chế biến. 

Đó cũng là điều kiện tiên quyết để Đồng Tháp chuyển từ phát triển một ngành hàng sen sang xây dựng hệ sinh thái kinh tế sen.

CHẾ BIẾN SÂU - CHÌA KHÓA GIA TĂNG GIÁ TRỊ

Nếu vùng nguyên liệu là nền móng thì chế biến sâu chính là động lực tạo nên giá trị gia tăng cho cây sen. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Chơn, Viện Công nghệ Sinh học và Thực phẩm, Trường Đại học Cần Thơ cho rằng, cây sen còn rất nhiều dư địa phát triển nhờ giá trị dinh dưỡng và dược liệu đặc biệt. 

Hầu như mọi bộ phận của cây sen đều có thể trở thành nguyên liệu cho các ngành thực phẩm, mỹ phẩm, dược phẩm và chăm sóc sức khỏe nếu được ứng dụng công nghệ bảo quản và chế biến phù hợp.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Chơn, các công nghệ hiện đại như: Sấy lạnh, sấy thăng hoa, hay công nghệ bảo quản lạnh không chỉ kéo dài thời gian bảo quản, mà còn giữ được hoạt chất sinh học và giá trị dinh dưỡng của sản phẩm, mở ra khả năng phát triển nhiều dòng sản phẩm giá trị gia tăng thay vì chỉ tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu.

Quan điểm này có điểm tương đồng với cách tiếp cận của doanh nghiệp chế biến. Ông Võ Đức Thế, đại diện Công ty TNHH Lotus Healthy Food cho biết, thay vì cạnh tranh bằng giá bán nguyên liệu, doanh nghiệp lựa chọn tối đa hóa giá trị trên cùng một nguyên liệu sen.

Từ hạt sen tươi, doanh nghiệp phát triển nhiều dòng sản phẩm khác nhau như: Hạt sen sấy, hạt sen đông lạnh, hạt sen đóng hộp, bột hạt sen... thông qua 4 dây chuyền chế biến gồm: Sấy, đông lạnh, tiệt trùng và sản xuất bột.

Theo Công ty TNHH Lotus Healthy Food, khi một nguyên liệu có thể tạo ra từ 8 - 10 sản phẩm khác nhau thì hiệu quả kinh tế sẽ tăng lên đáng kể; đồng thời hạn chế tối đa lãng phí trong quá trình sản xuất. 

“Tương lai của ngành sen Việt Nam không chỉ ở việc bán nguyên liệu, mà ở việc xây dựng các sản phẩm chế biến sâu có thương hiệu”, đại diện Lotus Healthy Food nhận định. 

Để làm được điều đó, doanh nghiệp phải đầu tư cho nghiên cứu phát triển sản phẩm (R&D), marketing, hệ thống phân phối và không ngừng đổi mới để tạo ra những sản phẩm phù hợp với xu hướng tiêu dùng hiện đại.

Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng nhìn nhận, muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, ngoài công nghệ chế biến còn phải đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe về truy xuất nguồn gốc, hồ sơ pháp lý, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và chất lượng vùng nguyên liệu. 

Đây chính là áp lực nhưng đồng thời cũng là cơ hội để ngành sen Đồng Tháp chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu sang xây dựng thương hiệu quốc gia cho các sản phẩm chế biến sâu.

KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ - NỀN TẢNG CHO HỆ SINH THÁI BỀN VỮNG

Để chế biến sâu thực sự phát huy hiệu quả, yếu tố khoa học, công nghệ không chỉ dừng lại ở công nghệ sản xuất, mà còn phải được áp dụng trong quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu.

Theo Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Đồng Tháp Phan Trọng Tường, việc sản phẩm sen Đồng Tháp được cấp Chỉ dẫn địa lý không chỉ nhằm bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, mà còn tạo nền tảng để tổ chức lại sản xuất, chuẩn hóa chất lượng, xây dựng thương hiệu tập thể và hình thành hệ sinh thái kinh tế sen. 

Đây là điều kiện quan trọng để ngành hàng sen chuyển từ phát triển dựa trên sản lượng sang phát triển dựa trên giá trị gia tăng, tri thức và bản sắc địa phương.

Theo đồng chí Phan Trọng Tường, trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống quản lý chỉ dẫn địa lý theo hướng số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu lớn tích hợp thông tin vùng trồng, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, sản lượng, chất lượng và từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý. 

Song song đó là mở rộng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ; tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ; phát triển các sản phẩm OCOP gắn với chỉ dẫn địa lý; kết hợp sản xuất với du lịch nông nghiệp, kinh tế sáng tạo và xúc tiến thương mại quốc tế.

Có thể thấy, hành trình của cây sen Đồng Tháp bước sang một giai đoạn phát triển mới. Nếu trước đây mục tiêu là xây dựng một ngành hàng thì nay yêu cầu đặt ra là kiến tạo một hệ sinh thái kinh tế sen, nơi người nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan quản lý cùng tham gia tạo nên chuỗi giá trị hoàn chỉnh. 

Khi vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản, công nghệ chế biến được đầu tư, tài sản trí tuệ được bảo vệ và chuyển đổi số được ứng dụng đồng bộ, sen Đồng Tháp sẽ không chỉ là biểu tượng của một vùng đất, mà còn trở thành biểu tượng của một nền kinh tế xanh, sáng tạo và bền vững. 

Đó cũng là nền tảng để khi nhắc đến sen, người ta không chỉ nhớ đến một loài hoa đẹp, mà còn nhớ đến Đồng Tháp, nơi những giá trị tự nhiên thành giá trị kinh tế bằng tri thức, khoa học, công nghệ và khát vọng vươn xa.

MỸ LÝ