Một trong những nhà bác học kiệt xuất nhất của nước ta

Danh nhân (DN) văn hóa Lê Quý Đôn là một trong những nhân vật kiệt xuất, nhà bác học lỗi lạc trong lịch sử Việt Nam ở thế kỷ XVIII. Ông không chỉ là người nổi tiếng thông minh, mà còn có nhiều cống hiến quan trọng cho nước nhà ở nhiều phương diện như: Chính trị, ngoại giao, triết học, sử học, dân tộc học, nông học, văn học, thư viện học, địa lý học, xã hội học, luật học… Trong sự nghiệp của mình, ông để lại cho hậu thế nhiều công trình giá trị góp phần trong xây dựng và bảo vệ đất nước, xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc.

THẦN ĐỒNG LÊ QUÝ ĐÔN

DN Lê Quý Đôn ngay từ nhỏ đã nổi danh là thần đồng, đứng đầu ở cả 3 kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình và trở thành một trí thức tài năng, không chỉ giỏi trong các lĩnh vực: Triết học, Lịch sử, Địa lý, Thiên văn, mà còn là nhà văn, nhà ngoại giao xuất sắc. Ông là hiện thân của tinh thần học hỏi không ngừng, của sự sáng tạo và trí tuệ

Người đời tương truyền, năm lên 2 tuổi ông đã biết chữ, 5 tuổi đã đọc được “Kinh Thi” và 10 tuổi đã am hiểu lịch sử. Mỗi ngày, ông đọc thuộc hàng chục cuốn sách, một khối lượng kiến thức khổng lồ so với người bình thường. 

Đã thông minh còn siêng năng, con đường khoa bảng của ông vô cùng rực rỡ khi đỗ đầu cả 3 kỳ thi Hương, Hội, Đình, trở thành một trong số ít người đạt danh hiệu “tam nguyên” trong lịch sử nước nhà. 

Trên con đường làm quan, dù đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng, nhưng dấu ấn lớn nhất ông để lại chính là sự nghiệp nghiên cứu và sáng tạo tri thức.

Thống kê tác phẩm của DN Lê Quý Đôn lên tới hơn 40 bộ sách nghiên cứu, khảo cứu và biên soạn thuộc các lĩnh vực sử học, địa lý, văn học, triết học, kinh tế, giáo dục và thư mục học. 

Ông đi nhiều, mỗi nơi, bước chân Lê Quý Đôn đặt xuống, đều được khảo sát thực địa kỹ lưỡng, ghi chép tỉ mỉ, đối chiếu tư liệu, thể hiện tư duy khoa học hiện đại. 

Về sử học, DN Lê Quý Đôn đã biên soạn và để lại nhiều công trình tiêu biểu như: “Đại Việt thông sử”; “Phủ biên tạp lục”; “Kiến văn tiểu lục”; “Bắc sử thông lục”; “Lê triều công thần liệt truyện”... 

Đáng chú ý, cuốn “Phủ biên tạp lục”, bản tường trình chi tiết phản ánh đời sống tự nhiên, kinh tế, phong tục và đặc biệt là mô tả tỉ mỉ 2 quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa, khẳng định rõ ràng chủ quyền của Việt Nam.

 Công trình này là nguồn tư liệu có giá trị lịch sử và pháp lý quan trọng cho đến nay, góp phần khẳng định chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc.

Ở lĩnh vực văn học, ông sáng tác và sưu tầm nhiều tác phẩm Hán - Nôm, công trình nổi bật có thể nhắc đến là sách sưu tập thi văn như: “Toàn Việt thi lục”, ghi chép chọn lọc khoảng 2.000 bài thơ của 175 tác giả từ thời Lý - Trần đến đời Lê; “Quế Đường thi tập”; “Quế Đường văn tập”; “Quế Đường di tập”; “Phú Lê Quý Đôn”. 

Bên cạnh đó, ông được xem là người đặt nền móng đầu tiên trong lĩnh vực thư mục học. 

Chương Nghệ văn chí trong “Đại Việt thông sử” là thư mục tổng hợp đồ sộ nhất thời trung đại, liệt kê 115 bộ sách Hán - Nôm, phân loại và bình luận giá trị từng tác phẩm, thể hiện tư duy hệ thống và tinh thần lưu giữ tri thức.

Đặc biệt, DN Lê Quý Đôn là nhà bác học hiếm hoi của thời phong kiến khi đã soạn bộ sách “Vân đài loại ngữ”, ví như bách khoa thư đầu tiên của Việt Nam. 

Tác phẩm tổng hợp tri thức tự nhiên, xã hội, ngôn ngữ, y học, nông học, địa lý... với hơn 550 tài liệu trích dẫn, trong đó có cả sách châu Âu dịch sang Hán văn. 

Các công trình của DN Lê Quý Đôn thể hiện tư cách người học rộng, biết sâu, luôn hướng tới “học để hành”, phụng sự quốc gia và nhân loại.

Ông là một trong những DN kiệt xuất trong lịch sử Việt Nam, từng được vinh danh là nhà bác học lớn nhất Việt Nam thời phong kiến. 

Với những đóng góp của ông, ngày 31-3-1986, Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cấp Bằng công nhận Khu lưu niệm DN văn hóa Lê Quý Đôn tại xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình là Khu Di tích lịch sử văn hóa (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên).

RA MẮT CUỐN “ĐẠI VIỆT THÔNG SỬ” 

Nhân kỷ niệm 300 năm ngày sinh DN Lê Quý Đôn - người được mệnh danh là “túi khôn của thời đại”, Nhà xuất bản Trẻ vừa ra mắt ấn phẩm Đại Việt thông sử. 

Đại Việt thông sử là bộ sách sử lớn, ra đời vào năm 1749, do DN Lê Quý Đôn biên soạn ở tuổi 23, được xem như bộ thông sử hoàn chỉnh đầu tiên của Việt Nam theo quan niệm sử học thời Lê - Trịnh. 

Với tầm nhìn của một học giả bác học, DN Lê Quý Đôn đã hệ thống hóa lịch sử dân tộc từ buổi đầu Vua Lê dựng nước đến cuối thời Lê sơ, qua sự tra cứu và đối chiếu với nhiều nguồn tư liệu phong phú, với tư duy tổng hợp hiếm có.

Ấn bản Đại Việt thông sử do Tiến sĩ Vũ Thị Thanh sưu tầm và giới thiệu, sử dụng bản dịch và ghi chú của nhà nghiên cứu Ngô Thế Long, với phụ lục bao gồm ảnh ấn toàn bộ văn bản Hán văn của Đại Việt thông sử và các công trình, bài viết của nhiều nhà nghiên cứu luận bàn về Lê Quý Đôn và bộ thông sử này. 

Tác phẩm đã phác họa một cách toàn diện các nhân vật, sự kiện lịch sử và dấu ấn văn hóa của thời đại này. Không chỉ ghi chép sự kiện, tác phẩm còn thể hiện năng lực phê bình sử liệu sắc sảo của DN Lê Quý Đôn, nhưng đặc biệt hơn cả là tấm lòng tha thiết với văn hiến dân tộc và đạo đức của một người viết sử. Đại Việt thông sử đã đặt nền tảng cho lối viết sử có tính học thuật cao của Việt Nam thời trung đại.

Trong Lịch triều hiến chương loại chí, nhà bác học Phan Huy Chú thời nhà Nguyễn đã nhận định về Đại Việt thông sử rằng: “Sách này của Lê công, kỹ lưỡng đầy đủ, đáng làm toàn sử cho một đời!”. 

Việc đọc và nghiên cứu Đại Việt thông sử giúp bạn đọc ngày nay hiểu thêm về một chặng đường lịch sử dân tộc, về tư duy sử học và biên khảo, cũng như tầm vóc trí tuệ của một trong những nhà bác học kiệt xuất nhất nước ta.

HỒNG LÊ 

(tổng hợp)