Ngành xuất bản góp phần kiến tạo hệ sinh thái tri thức quốc gia

Ban Bí thư vừa ban hành Chỉ thị số 04-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới (Chỉ thị 04). Phóng viên Báo Sài Gòn Giải Phóng đã có cuộc trao đổi với PGS-TS Phạm Minh Tuấn, Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam, xung quanh văn bản mang tính chiến lược này.

• PHÓNG VIÊN: Theo ông, ý nghĩa Chỉ thị 04 của Ban Bí thư đối với việc định vị lại vai trò, sứ mệnh và hướng phát triển ngành xuất bản trong giai đoạn tới ra sao?

• PGS-TS PHẠM MINH TUẤN: Chỉ thị 04 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới được ban hành ngay sau Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, đồng thời cụ thể hóa các chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa và xây dựng nền tảng tinh thần xã hội, thể hiện quyết tâm chính trị cao của Đảng trong việc tăng cường sự lãnh đạo đối với hoạt động xuất bản; qua đó tạo lập cơ sở chính trị và hành lang pháp lý thuận lợi cho ngành xuất bản phát triển trong giai đoạn mới.

Trước hết, Chỉ thị 04 tiếp tục khẳng định ở tầm cao mới: xuất bản là lĩnh vực tư tưởng văn hóa trọng yếu của Đảng, giữ vai trò nòng cốt trong định hướng dư luận, nâng cao dân trí và xây dựng nền tảng tinh thần xã hội. Đây là cơ sở để ngành tiếp tục giữ vững bản chất cách mạng trong điều kiện không gian thông tin đa chiều, phức tạp. 

Chỉ thị đã thể hiện tư duy đổi mới và tầm nhìn chiến lược, khi đặt ngành xuất bản trong tổng thể chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức. Ngành xuất bản được định hướng chuyển mạnh sang mô hình công nghiệp nội dung đa nền tảng, ứng dụng công nghệ mới, trong đó có trí tuệ nhân tạo (AI).

Đặc biệt, chỉ thị đã góp phần định vị lại sứ mệnh của ngành xuất bản: không chỉ truyền bá tri thức mà còn tham gia kiến tạo hệ sinh thái tri thức quốc gia, phục vụ phát triển con người và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. 

Từ đó, mở ra không gian và động lực cải cách về thể chế, mô hình tổ chức và phương thức hoạt động, tạo điều kiện để ngành xuất bản phát triển hiện đại, chuyên nghiệp và hội nhập quốc tế. Có thể nói, Chỉ thị 04 của Ban Bí thư là căn cứ quan trọng để ngành xuất bản Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới.

• Một điểm đáng chú ý là Chỉ thị 04 đã xác định xuất bản không chỉ là “vũ khí tư tưởng sắc bén” mà phải trở thành một “ngành kinh tế - công nghệ phát triển”, đóng vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị. Ông nghĩ sao về sự chuyển dịch tư duy đó?

• Trước hết, xuất bản luôn là “vũ khí tư tưởng sắc bén”, giữ vai trò định hướng chính trị, văn hóa và xã hội. 

Tuy nhiên, trong điều kiện mới, nếu chỉ dừng lại ở chức năng truyền thống, ngành xuất bản sẽ khó đáp ứng yêu cầu phát triển và khó cạnh tranh trong môi trường thông tin số hóa, toàn cầu hóa.

Điểm mới cốt lõi của Chỉ thị 04 là đặt ngành xuất bản trong mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa - công nghệ - kinh tế, từ đó định hướng phát triển xuất bản như một ngành công nghiệp nội dung số có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao. 

Đây không phải là sự thương mại hóa đơn thuần, mà là quá trình nâng tầm xuất bản và văn hóa đọc, để vừa thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị, vừa tham gia tích cực vào chuỗi giá trị của kinh tế tri thức. 

Khi đó, sản phẩm xuất bản không chỉ là sách in, mà là các nền tảng tri thức, nội dung số đa dạng, có khả năng lan tỏa rộng và tạo ảnh hưởng sâu sắc.

Để hiện thực hóa định hướng này, nên đặc biệt chú trọng cân bằng giữa 2 yêu cầu: một mặt bảo đảm tính định hướng tư tưởng và chất lượng nội dung; mặt khác nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh. 

Như vậy, đây không phải là sự thay đổi bản chất, mà là sự phát triển ở tầm cao hơn của ngành xuất bản, phù hợp yêu cầu trong kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế.

• Ban Bí thư đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% nhà xuất bản phải tham gia xuất bản điện tử và ứng dụng mạnh mẽ AI, dữ liệu lớn (Big Data) vào tất cả khâu của hoạt động xuất bản. Chúng ta cần những lộ trình đột phá nào để thực hiện được mục tiêu này?

• Chỉ thị 04 đã xác định rất rõ mục tiêu đến năm 2030: phát triển xuất bản điện tử, đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số, AI, Big Data trong toàn bộ quy trình xuất bản. 

Đây là định hướng cần thiết, nhưng để hiện thực hóa thì ngành đang đối diện với nhiều “điểm nghẽn” như hạ tầng công nghệ khi nhiều đơn vị, nhất là nhà xuất bản quy mô nhỏ chưa có nền tảng số đồng bộ, từ hệ thống quản trị nội dung, phân phối số đến bảo vệ bản quyền. 

Bên cạnh đó, việc đầu tư cho dữ liệu và chuẩn hóa dữ liệu còn hạn chế, khiến cho việc ứng dụng AI hay Big Data chưa thực sự hiệu quả.

Nhằm tháo gỡ những “điểm nghẽn” này, theo tôi, nên triển khai một số lộ trình mang tính đột phá, như: Xây dựng hạ tầng số dùng chung cho toàn ngành xuất bản, gồm nền tảng quản trị, phân phối, dữ liệu và bảo vệ bản quyền, qua đó giúp giảm chi phí và tạo điều kiện cho nhà xuất bản nhỏ cùng tham gia.

Đẩy mạnh đào tạo và tái đào tạo nguồn nhân lực, kết hợp giữa chuyên môn xuất bản với công nghệ số; hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ chuyển đổi số, đặc biệt là chính sách về tài chính, đầu tư và hợp tác công - tư.

Thúc đẩy liên kết và hình thành các hệ sinh thái xuất bản số, gắn kết giữa nhà xuất bản, doanh nghiệp công nghệ và đơn vị phân phối cùng tham gia, tạo ra sức mạnh tổng hợp.

• Chỉ thị 04 nhấn mạnh việc lấy người đọc là trung tâm, phát triển văn hóa đọc và xây dựng các thiết chế không gian văn hóa đọc… Theo ông, ngành xuất bản nên triển khai những gì để nội dung chỉ thị thực sự đi vào đời sống?

• Để nội dung chỉ thị thực sự đi vào đời sống, nên có nhiều biện pháp quyết liệt, thiết thực, linh hoạt và phù hợp với từng nhóm đối tượng. 

Có thể kể đến như đổi mới mạnh mẽ phương thức tuyên truyền, không dừng lại ở các kênh truyền thống, tận dụng hiệu quả các nền tảng số, mạng xã hội, hình thành chiến dịch truyền thông về sách và văn hóa đọc để có sức lan tỏa rộng.

Gắn tuyên truyền với các hoạt động cụ thể, như phát triển không gian đọc hiện đại, tổ chức sự kiện sách, ngày hội đọc sách, câu lạc bộ đọc sách; đặc biệt là triển khai hiệu quả mô hình tiết đọc sách trong nhà trường để hình thành thói quen đọc từ sớm. 

Vấn đề nội dung và hình thức tiếp cận cũng cần đa dạng hơn, hướng tới từng nhóm bạn đọc cụ thể, từ học sinh, sinh viên đến người lao động, vùng sâu, vùng xa. Đặc biệt chú trọng các sản phẩm xuất bản số, sách nói, sách điện tử để mở rộng khả năng tiếp cận bạn đọc. 

Việc nâng cao chất lượng Giải thưởng Sách quốc gia và xây dựng các hình mẫu, giá trị tiêu biểu cũng là một cách tuyên truyền hiệu quả, góp phần tôn vinh tri thức và lan tỏa văn hóa đọc.

Tôi cho rằng, nếu triển khai đồng bộ các giải pháp trên, bám sát định hướng của Chỉ thị 04, văn hóa đọc sẽ từng bước thấm sâu vào đời sống xã hội, trở thành nhu cầu tự thân của mỗi người dân, qua đó tạo nền tảng để ngành xuất bản phát triển bền vững.

Theo sggp.org.vn