Từ “cánh đồng sinh tồn” đến tư duy kinh tế bền vững

Gần nửa thế kỷ trước, một cuộc “tổng tiến công” vào vùng đất phèn Đồng Tháp Mười (ĐTM) đã diễn ra, mở ra chương sử đặc biệt trong hành trình chinh phục thiên nhiên của con người. Từ một vùng đất hoang hóa, ngập phèn, bị xem là “vùng đất chết”, ĐTM từng bước trở thành vựa lúa trọng điểm của quốc gia.

Gần 50 năm sau, khi sứ mệnh “cứu đói” đã hoàn thành, vùng đất này lại đứng trước một cuộc tiến công mới, không còn là cuộc chiến với phèn chua, cỏ dại, mà là cuộc chuyển mình về tư duy: Từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sang kinh tế nông nghiệp xanh, đa giá trị và bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt.

KỲ TÍCH LẤN PHÈN 

Nhìn lại chặng đường ấy, những người từng trực tiếp tham gia khai phá ĐTM vẫn không giấu được niềm xúc động. 

Trong dòng ký ức nối dài từ quá khứ đến hiện tại, câu chuyện không chỉ là những con số tăng trưởng hay diện tích canh tác, mà còn là hành trình của niềm tin, của những quyết sách táo bạo và sự đồng lòng của cả một thế hệ. 

Nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp (cũ) Nguyễn Xuân Trường khi nhắc lại những năm tháng đầu khai phá, vẫn giữ nguyên sự trầm tĩnh nhưng đầy tự hào của một người từng chứng kiến và góp phần tạo nên bước ngoặt lịch sử. 

Theo đồng chí Nguyễn Xuân Trường, trong bối cảnh hậu chiến với muôn vàn khó khăn, đói kém kéo dài, Đồng Tháp buộc phải tìm con đường sống từ chính vùng đất tưởng chừng không thể khai thác. “Khi ấy, không có nhiều lựa chọn. 

Muốn tồn tại, phải mở đất. Nhưng mở đất ĐTM không giống bất kỳ nơi nào khác, đó là cuộc chiến với phèn, với nước, với cả những giới hạn của khoa học thời điểm đó”, đồng chí Nguyễn Xuân Trường nhớ lại.

Chính trong hoàn cảnh ấy, những quyết sách mang tính “vượt rào” đã ra đời. 

Từ chủ trương đào kênh thủy lợi xuyên tâm để rửa phèn, dẫn nước, đến chính sách giao khoán đất cho nông dân, tạo động lực sản xuất… tất cả đã hình thành nên một hệ thống giải pháp đồng bộ. Nhưng theo nguyên chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp Nguyễn Xuân Trường, yếu tố quyết định vẫn là lòng dân. 

“Người dân tin, thì chính quyền mới làm được. Khi dân đã đồng lòng, thì những điều tưởng như không thể cũng trở thành có thể ”, ông Trường khẳng định.

Từ những quyết sách mang tầm chiến lược ấy, một thế hệ cư dân mới vùng ĐTM đã hình thành, những nông dân không chỉ biết cày cấy, mà còn biết thích nghi, học hỏi và làm chủ đồng ruộng. 

Trong dòng chảy đó, ký ức của đồng chí Phùng Công Thanh, Chủ tịch UBND xã Tam Nông như một lát cắt chân thực, nối tiếp mạch lịch sử từ thế hệ đi trước.  

Sinh ra và lớn lên trên chính vùng “rốn phèn” ĐTM, đồng chí là người trực tiếp chứng kiến những đổi thay từng ngày của ĐTM. 

Đồng chí Phùng Công Thanh vẫn còn nhớ như in những vụ lúa thất bát vì xì phèn, những cánh đồng trắng xóa, nơi công sức của người dân gần như đổ sông đổ biển. 

Nhưng cũng chính từ những thất bại đó, khoa học, kỹ thuật bắt đầu len lỏi vào từng thửa ruộng. “Có những nhà khoa học ăn ngủ ngay tại đồng, cùng bà con thử nghiệm từng cách hạ phèn, ém phèn. Từ chỗ năng suất chỉ 3 - 4 tấn/ha, dần dần nâng lên 6 rồi 8 tấn/ha. Đó là bước ngoặt rất lớn”, đồng chí Phùng Công Thanh chia sẻ. 

Theo đồng chí Phùng Công Thanh, sự thay đổi không chỉ đến từ kỹ thuật, mà còn từ tư duy sản xuất, khi người nông dân bắt đầu hiểu đất, hiểu nước, biết “làm bạn” với tự nhiên thay vì chỉ tìm cách chế ngự. 

Tuy nhiên, chính đồng chí Phùng Công Thanh cũng thẳng thắn nhìn nhận những mặt trái của một giai đoạn phát triển nóng. Khi an ninh lương thực được đặt lên hàng đầu, mô hình sản xuất thâm canh 3 vụ lúa đã từng được xem là lời giải tối ưu. 

Nhưng theo thời gian, những hệ lụy bắt đầu bộc lộ rõ. “Đê bao khép kín giúp làm được vụ 3, nhưng cũng vô tình ngăn phù sa vào ruộng. Đất dần mất đi độ tơi xốp, chi phí phân bón tăng lên, mà hiệu quả kinh tế không còn như trước”, đồng chí Phùng Công Thanh nói. 

Đó là lúc người nông dân bắt đầu nhận ra, nếu tiếp tục khai thác theo cách cũ, chính đất đai sẽ “lên tiếng”.

Những trăn trở ấy cũng được đồng chí Nguyễn Thành Công, Chủ tịch Hội Chữ thập đỏ xã Phú Hiệp, huyện Tam Nông cũ (nay là xã Tam Nông), chia sẻ như một lời cảnh tỉnh. Là người từng kinh qua nhiều giai đoạn thăng trầm, đồng chí Nguyễn Thành Công cho rằng, thành công lớn nhất của ĐTM không chỉ là sản lượng lúa, mà là niềm tin của người dân đối với chính quyền. 

“Muốn giữ được niềm tin đó, phải dám thay đổi, không thể tiếp tục tư duy “vắt kiệt” đất đai. Biến đổi khí hậu giờ không còn là chuyện xa xôi, nó hiện hữu qua từng mùa nước, từng đợt hạn mặn”, đồng chí Nguyễn Thành Công nhấn mạnh.

TỪ “VỰA LÚA” ĐẾN NÔNG NGHIỆP ĐA GIÁ TRỊ 

Thực tế cho thấy, ĐTM đang đứng trước một ngã rẽ mới. Nếu trước đây, mục tiêu lớn nhất là sản xuất đủ lương thực, thì hiện nay, bài toán đặt ra là làm sao để phát triển bền vững, nâng cao giá trị trên cùng một đơn vị diện tích. Và lời giải không còn nằm ở việc tăng sản lượng, mà ở việc đa dạng hóa giá trị.

Từ thực tiễn sản xuất có thể thấy ĐTM không chỉ có lúa. Những cánh đồng sen bạt ngàn, hệ sinh thái đất ngập nước độc đáo, mùa nước nổi trù phú… tất cả đều là những “tài sản” quý giá. 

Tuy nhiên, trong một thời gian dài, vùng đất này gần như bị “đóng khung” trong vai trò vựa lúa, khiến nhiều tiềm năng khác chưa được khai thác đúng mức. 

Điểm sáng đáng chú ý trong giai đoạn hiện nay chính là sự xuất hiện của lớp nông dân trẻ, một thế hệ không còn phải vật lộn với bài toán “sinh tồn”, mà đang chủ động tìm kiếm con đường phát triển mới. Họ không quay lưng với nông nghiệp, mà chọn cách làm nông nghiệp theo một cách khác.

Nhiều mô hình mới đã hình thành từ nuôi trữ cá đồng mùa nước nổi kết hợp du lịch trải nghiệm; canh tác lúa - sen gắn với dịch vụ ẩm thực; xây dựng các tour du lịch cộng đồng… 

Thay vì chỉ bán sản phẩm thô, người trẻ đang biết cách kể câu chuyện của sản phẩm, nâng giá trị lên nhiều lần. Đáng chú ý, khoa học, công nghệ đang trở thành “đòn bẩy” quan trọng. 

Từ ứng dụng số trong quản lý sản xuất, đến các giải pháp sinh học, nông nghiệp tuần hoàn… tất cả đang góp phần định hình một nền kinh tế nông nghiệp hiện đại, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Nhìn lại hành trình 50 năm, Đồng Tháp Mười có quyền tự hào về một quá khứ đầy gian khó nhưng cũng rất đỗi kiêu hãnh. Từ “cánh đồng sinh tồn”, nơi con người phải vật lộn để có cái ăn, vùng đất này đã vươn mình trở thành một phần quan trọng trong bản đồ kinh tế nông nghiệp của cả nước. 

Nhưng phía trước vẫn còn nhiều thách thức: Biến đổi khí hậu, thị trường cạnh tranh, yêu cầu ngày càng cao về chất lượng… đòi hỏi ĐTM phải tiếp tục đổi mới. 

Và trong hành trình ấy, bài học từ quá khứ vẫn còn nguyên giá trị: đồng lòng, tinh thần dám nghĩ dám làm và khả năng thích ứng linh hoạt. Và lớp nông dân trẻ của ĐTM hôm nay được kỳ vọng sẽ là động lực mạnh mẽ để vùng đất này tiếp tục đi xa hơn trên hành trình phía trước.

MỸ LÝ