Vận hành hệ sinh thái rừng bằng công nghệ

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, nền nhiệt những tháng đầu năm 2026 tăng cao, Vườn Quốc gia (VQG) Tràm Chim đang chuyển mình mạnh mẽ từ phương thức quản lý truyền thống sang quản trị hiện đại. Việc đưa công nghệ vào “trung tâm điều hành” không chỉ giúp hóa giải áp lực cho lực lượng giữ rừng, mà còn tạo lập một hệ sinh thái số bền vững, góp phần gìn giữ “trái tim xanh” của vùng Đồng Tháp Mười.

NHỮNG “MẮT THẦN” CỦA TRÀM CHIM

Cái nắng gay gắt mùa khô năm 2026 như thiêu như đốt những cánh đồng cỏ năng, rừng tràm tại VQG Tràm Chim, khác với sự tất bật, lo âu của nhiều năm trước, công tác trực chiến phòng cháy, chữa cháy rừng (PCCCR) tại VQG Tràm Chim năm nay có phần chủ động hơn. 

Sự thay đổi đó bắt nguồn từ việc vận hành đồng bộ hệ thống công nghệ giám sát tầm xa.

Theo ông Cao Thái Phong, Phó Giám đốc VQG Tràm Chim, ngay từ đầu mùa khô, đơn vị đã kiện toàn Ban Chỉ huy PCCCR, phối hợp chặt chẽ với các địa phương vùng đệm. Điểm nhấn quan trọng nhất là việc hiện thực hóa chủ trương chuyển đổi số trong quản lý lâm nghiệp của tỉnh. 

“Chúng tôi không còn đơn thuần dựa vào kinh nghiệm hay sức người. VQG Tràm Chim hôm nay vận hành dựa trên nền tảng dữ liệu thực tế. Việc ứng dụng công nghệ giúp công tác quản lý rừng trở nên chủ động, giúp lực lượng chức năng “nhìn xa, nghe thấu” mọi biến động của hệ sinh thái” - ông Phong khẳng định.

Tại trung tâm điều hành, hệ thống 24 “mắt thần” camera chuyên dụng có độ phân giải cao, tầm quét rộng được lắp đặt tại các chốt trọng điểm, liên tục truyền tín hiệu 24/24 giờ. 

Những hình ảnh này là cơ sở dữ liệu sống giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường như: Khói, lửa hay các hành vi xâm nhập trái phép để đánh bắt thủy sản. 

Một trong những bước tiến đột phá tại VQG Tràm Chim chính là việc xóa bỏ tư duy quản lý theo giải pháp truyền thống chủ yếu dựa trên sức người. Hiện nay, mọi quyết định từ điều tiết nước, xử lý thực bì đến phục hồi sinh cảnh đều được “định lượng hóa” thông qua hệ thống trạm quan trắc tự động. 

VQG Tràm Chim hiện sở hữu hệ thống máy đo khí tượng thủy văn và cảm biến chất lượng nước hiện đại. Các chỉ số về nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, tốc độ gió, độ pH, oxy hòa tan trong nước... được cập nhật theo thời gian thực và tích hợp trực tiếp vào thiết bị thông minh của cán bộ quản lý. 

Đây chính là “bản đồ sức khỏe” của rừng, cho phép lực lượng chuyên môn của VQG đưa ra các giải pháp về điều tiết nước; phục hồi rừng phù hợp ở từng phân khu khác nhau cũng như đưa ra các dự báo chính xác về nguy cơ cháy rừng theo từng cấp độ.

Nói về tính ưu việt của hệ thống này, ông Đoàn Văn Nhanh, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn và Hợp tác quốc tế, VQG Tràm Chim phân tích: “Trước đây, việc quan trắc môi trường tại VQG Tràm Chim được thực hiện chủ yếu là phương pháp thủ công, dữ liệu rời rạc, gây không ít khó khăn cho chúng tôi trong việc tham mưu kịp thời. Hiện nay, với dữ liệu số xuyên suốt, chúng tôi có thể phân tích xu hướng biến đổi của sinh cảnh để đưa ra khuyến cáo kịp thời.

Ví dụ, khi cảm biến báo độ ẩm vật liệu cháy xuống mức nguy hiểm, hệ thống bơm nước giữ ẩm tại các phân khu sẽ được kích hoạt ngay lập tức để duy trì ngưỡng an toàn cho rừng”.

Đặc biệt, việc vận hành 8 máy bơm công suất lớn, 15 máy bơm phục vụ chữa cháy kết hợp với dữ liệu số đã giúp VQG Tràm Chim thực hiện tốt mục tiêu “lưỡng dụng”: Vừa đảm bảo nước cho PCCCR, vừa duy trì mực nước sinh thái phù hợp để bảo vệ nguồn lợi thủy sản - chuỗi thức ăn thiết yếu cho các loài chim nước và sếu đầu đỏ.

CÔNG NGHỆ “MỞ ĐƯỜNG” SINH THÁI

Không dừng lại ở việc bảo vệ, tầm nhìn của lãnh đạo tỉnh Đồng Tháp và Ban Quản lý VQG Tràm Chim là hướng tới sự phục hồi bền vững. Công nghệ số lúc này đóng vai trò là “kiến trúc sư” tái thiết những mảng xanh đã suy thoái. 

Thông qua việc ứng dụng công nghệ viễn thám và bản đồ số GIS, các chuyên gia tại VQG Tràm Chim có thể định vị chính xác các khu vực cần ưu tiên phục hồi. 

Những thiết bị bay flycam thế hệ mới tích hợp cảm biến nhiệt và hồng ngoại không chỉ “canh lửa” tốt, mà còn được dùng để khảo sát hiện trạng thảm thực vật ở những phân khu lõi khó tiếp cận. Từ đó, xây dựng ngân hàng dữ liệu không gian để theo dõi tiến trình sinh trưởng của các loài đặc hữu như: Lúa ma, năng kim…

Bên cạnh đó, các giải pháp lâm sinh quan trọng như: “Đốt cỏ chủ động” - một kỹ thuật truyền thống về PCCCR nay được kết hợp với việc ứng dụng công nghệ đã giúp VQG Tràm Chim chủ động hơn trong công tác bảo vệ và PCCCR. 

Việc sử dụng máy bay không người lái giám sát hướng gió và nhiệt lượng từ trên cao giúp lực lượng chức năng làm chủ hoàn toàn ngọn lửa, vừa giúp giảm vật liệu cháy, vừa tạo điều kiện cho các mầm xanh tự nhiên tái sinh sau mùa khô.

Sự xuất hiện của công nghệ còn mang lại làn gió mới trong công tác tuyên truyền. 

Những chiếc máy bay không người lái gắn loa công suất lớn bay dọc vùng đệm không chỉ để cảnh báo người vi phạm, mà còn phát đi thông điệp bảo tồn, tạo sự gần gũi và nâng cao ý thức của cư dân vùng biên trong việc chung tay bảo vệ di sản thiên nhiên thế giới.

Nhìn lại chặng đường chuyển mình, có thể khẳng định, chuyển đổi số không phải là trào lưu mà là yêu cầu tự thân để VQG Tràm Chim tồn tại và phát triển trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu. 

Sự kết hợp giữa tri thức bản địa của những người giữ rừng kỳ cựu với sự chính xác của công nghệ hiện đại đã tạo nên một tấm lá chắn vững chắc cho “lá phổi xanh” của vùng Đất Sen hồng.

Giữa tiếng máy bơm nước rầm rì và những dòng dữ liệu âm thầm chảy về trung tâm điều hành, VQG Tràm Chim đang viết nên một chương mới trong lịch sử bảo tồn. 

Một hệ sinh thái số đang dần hình thành, không chỉ để giữ lấy màu xanh của rừng tràm, cánh đồng năng, mà còn để giữ lấy lời hứa với thiên nhiên, với thế hệ mai sau về một sự phát triển hài hòa, bền vững.

MỸ LÝ