Xung đột văn hóa khiến cho dịch Ebola khó dập tắt ở châu Phi

(ĐTO) Tính đến cuối tháng 5-2026, dịch đang bùng phát mạnh tại Cộng hòa Dân chủ Congo và đã lan sang cả thủ đô của Uganda, khiến nhiều nhân viên y tế bị lây nhiễm chéo.

Theo WHO, rào cản lớn nhất hiện nay là xung đột văn hóa. Công tác dập dịch gặp trở ngại nghiêm trọng do một bộ phận người dân phản đối các quy trình y tế nghiêm ngặt khi xử lý thi thể, vì nó đi ngược lại với nghi thức mai táng truyền thống của địa phương.

Dù WHO đánh giá nguy cơ toàn cầu hiện ở mức thấp (chỉ ở mức cao tại châu Phi), nhưng việc liên tục phát đi cảnh báo là giải pháp cần thiết để thế giới - trong đó có Việt Nam chúng ta - chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Có 4 lý do WHO phải luôn đặt Ebola trong "tầm ngắm"

1. Độc lực cực mạnh và tỷ lệ tử vong cao

Không giống như nhiều loại vi rút gây dịch khác, Ebola có tỷ lệ tử vong trung bình lên đến 50%, và trong một số đợt bùng phát lịch sử, con số này có thể lên tới 90%. 

Khi một căn bệnh có khả năng tước đi sinh mạng của phân nửa số người mắc phải, bất kỳ một ca bệnh đơn lẻ nào xuất hiện cũng đủ để kích hoạt hệ thống báo động đỏ trên toàn cầu.

2. "Vùng trũng y tế" và rào cản từ phong tục tập quán địa phương

Các đợt dịch Ebola thường khởi phát tại các quốc gia Trung và Tây Phi, nơi hệ thống y tế cơ sở còn gặp nhiều khó khăn, nguồn lực hạn chế. 

Đặc biệt, công tác chống dịch tại đây đang gặp vô vàn trở ngại khi một bộ phận người dân phản đối các quy trình y tế nghiêm ngặt trong việc xử lý thi thể nạn nhân, do xung đột sâu sắc với các nghi thức mai táng truyền thống của địa phương.

Ebola tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm cực kỳ cao do lượng vi rút trong máu và dịch tiết của tử thi đạt mức cao nhất ngay khi vừa tử vong. 

Tuy nhiên, các nghi thức văn hóa truyền thống tại đây lại xem đám tang là sự kiện tâm linh tối thượng: Người sống bắt buộc phải tắm rửa, mặc quần áo mới và hôn lên mặt thi thể (kissing the deceased) để nhận phước lành cuối cùng.

Ở một số bộ tộc, nước dùng để tắm rửa cho người chết được coi là linh thiêng, chứa đựng linh hồn người đã khuất. Sau khi tắm cho người mất, người ta giữ lại nước này để các thành viên trong gia đình thoa lên đầu, lên mặt hoặc vẩy quanh nhà với niềm tin sẽ được phù hộ.

Sự xung đột giữa quy trình kiểm soát dịch bệnh của nhân viên y tế và niềm tin tâm linh của bà con bản địa chính là lý do khiến mầm bệnh phát tán trực tiếp và dịch kéo dài dai dẳng.

Trong kỷ nguyên giao thương toàn cầu, một mầm bệnh ở một ngôi làng hẻo lánh tại châu Phi có thể xuất hiện ở một đô thị lớn ở châu Á hay châu Âu chỉ sau 24 giờ bay. Việc cảnh báo sớm giúp các quốc gia khác chủ động giám sát cửa khẩu và chuẩn bị kịch bản ứng phó.

3. Bài học xương máu từ quá khứ

WHO từng phải gánh chịu nhiều chỉ trích trong đợt đại dịch Ebola (2014 - 2016) tại Tây Phi vì phản ứng chậm trễ ở giai đoạn đầu, dẫn đến hơn 11.000 người tử vong. Từ bài học đắt giá đó, WHO đã thay đổi: Thà cảnh báo sớm và quá mức (*over-alert*) để các nước chuẩn bị, còn hơn là im lặng để rồi trở tay không kịp.

4. Kích hoạt nguồn vốn dự trữ và nghiên cứu khoa học.

Mỗi khi WHO đưa ra cảnh báo hoặc tuyên bố "Tình trạng Khẩn cấp Y tế Công cộng Quốc tế", điều này giống như một hồi chuông kêu gọi viện trợ.

Nó giúp kích hoạt các nguồn quỹ khẩn cấp toàn cầu; thúc đẩy các tập đoàn dược phẩm đẩy nhanh tiến độ sản xuất vắc xin và thuốc kháng vi rút; hỗ trợ trang thiết bị bảo hộ (PPE) cho các bác sĩ tuyến đầu tại vùng dịch.

Mặc dù Ebola nguy hiểm, nhưng có 3 lý do bà con mình cần cảnh giác nhưng không quá hoảng sợ

1. Vi rút này không lây qua không khí

Người bệnh có đứng sát bên ho hay hắt hơi thì mình cũng không bị nhiễm, khác hoàn toàn với dịch Covid-19 hay bệnh cúm. 

Nó chỉ lây khi ta tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể (như máu, mủ, nước bọt, mồ hôi, chất nôn) của người đã phát bệnh hoặc người chết do bệnh, hoặc qua các bề mặt, vật dụng bị nhiễm dịch tiết của bệnh nhân. 

Đặc biệt, người đang trong thời gian ủ bệnh (chưa có triệu chứng sốt) thì hoàn toàn không có khả năng lây cho người khác.

2. Y học có cách kiểm soát tốt bằng phác đồ điều trị nâng đỡ ngay từ đầu

Dù chưa có vắc xin đặc hiệu cho chủng Bundibugyo này, nhưng nếu phát hiện sớm, bệnh nhân được đưa vào bệnh viện để bù nước, điện giải, nâng đỡ thể trạng và điều trị triệu chứng kịp thời thì cơ hội khỏi bệnh là rất cao.

3. Nguy cơ tại Việt Nam hiện ở mức rất thấp

WHO đánh giá nguy cơ toàn cầu của đợt dịch này ở mức thấp. Hơn nữa, ngành y tế nước ta đã chủ động kích hoạt hệ thống giám sát, ban hành hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh do virus Ebola, thực hiện đo thân nhiệt từ xa tại tất cả các cửa khẩu quốc tế từ rất sớm. 

Bất kỳ ai đi từ vùng dịch châu Phi về đều được quản lý và giám sát chặt chẽ.

BS NGUYỄN THÀNH ÚC