Khi đất biết thở, nước biết nhớ và con người học lại cách sống

Có một vùng đất, không cao, không rộng theo cách của núi rừng, nhưng lại sâu theo cách của ký ức. Vườn Quốc gia Tràm Chim không chỉ là một khu rừng. Đó là một hệ sinh thái đất ngập nước biết kể chuyện.

Khi đất không còn “đứng yên”

Ở Tràm Chim, đất không nằm dưới chân ta như một mặt phẳng tĩnh.
Đất thở theo mùa. Mùa khô - đất nứt ra như những dòng chữ cổ.
Mùa nước - đất chìm xuống, nhường chỗ cho nước lên tiếng.

Nước không chỉ là nước. Nước mang theo phù sa, mang theo hạt giống, mang theo cả ký ức của dòng Mê Kông xa xôi.

Ở đây, ranh giới giữa đất và nước không rõ ràng. Như ranh giới giữa con người và thiên nhiên, vốn dĩ chưa bao giờ nên tách rời.

Một “cánh đồng sinh học” nhiều tầng

Nếu nhìn từ trên cao, Tràm Chim giống như một tấm thảm sống động:
Tầng mặt nước: Nơi cá bơi, sen súng nở, phù sa lắng lại.
Tầng cỏ năng, lúa ma, rừng tràm: Nơi giữ nước, giữ chim, giữ mùa.
Tầng chim trời: Hàng trăm loài tụ hội, bay đi rồi lại trở về.
Và ở đâu đó, giữa bức tranh ấy, có bóng dáng của Sếu đầu đỏ, loài chim không chỉ đến để kiếm ăn, mà như đến để “kiểm tra” xem hệ sinh thái này còn đủ lành hay không.
Sếu không nói, nhưng sự có mặt hay vắng bóng của chúng là một câu trả lời.

Ramsar - một danh xưng, hay một lời cam kết?

Tràm Chim là một trong những khu đất ngập nước quan trọng của thế giới, thuộc hệ thống Công ước Ramsar. Nhưng có lẽ, giá trị của Tràm Chim không nằm ở tấm “chứng nhận”. Mà nằm ở chỗ đây là nơi con người còn cơ hội để sửa sai.

Có những thời điểm, đất ngập nước bị xem là “đất hoang”, cần cải tạo, cần khai thác. Nhưng rồi, chính thiên nhiên đã “lên tiếng”: Khi chim bỏ đi, khi nước không còn giữ được, khi đất trở nên cằn cỗi.

Tràm Chim hôm nay là kết quả của một hành trình học lại: Học cách trả lại nhịp điệu tự nhiên cho đất và nước.

Tư duy khai mở: Đừng “quản lý” thiên nhiên như quản lý một cỗ máy

Có một cách nhìn cũ: Xem hệ sinh thái như một thứ cần kiểm soát, điều chỉnh, tối ưu. Nhưng Tràm Chim gợi ra một cách nhìn khác:

Không phải điều khiển nước, mà là hiểu nước.
Không phải diệt cỏ, mà là hiểu vai trò của cỏ.
Không phải giữ chim, mà là tạo điều kiện để chim muốn quay về.
Một hệ sinh thái khỏe mạnh không phải là hệ sinh thái “gọn gàng”, mà là hệ sinh thái đủ phức tạp để tự cân bằng.

Con người - một phần của hệ sinh thái

Ở Tràm Chim, con người không đứng ngoài. Những người dân, những cán bộ kiểm lâm, những nhà khoa học… không chỉ là người “bảo vệ”, mà là một mắt xích trong hệ sinh thái.

Một quyết định xả nước sớm hay muộn, một cách canh tác vùng đệm, một hành vi du lịch… đều có thể làm thay đổi cả “bản nhạc sinh thái”.
Và khi hiểu điều đó, con người không còn là “chủ nhân”, mà trở thành người đồng hành.

Tràm Chim - một lớp học không bảng đen

Nếu mang một lớp học đến Tràm Chim, có lẽ không cần bảng, không cần phấn. Chỉ cần một đàn chim bay qua, chạm vào lớp bùn mềm dưới chân, nghe tiếng gió lướt qua cánh đồng năng đã là một bài học.
Bài học về sự kiên nhẫn của thiên nhiên.

Bài học về sự mong manh của cân bằng sinh thái.
Và bài học về trách nhiệm của con người.

Trở lại Tràm Chim

Tràm Chim không phải là nơi để “ngắm cảnh”.
Đó là nơi để nghe đất nói, nghe nước kể và nghe chính mình suy ngẫm.
Giữa những nhịp phát triển nhanh, những con số tăng trưởng, vẫn có một vùng đất lặng lẽ nhắc ta: Rằng sự sống không đến từ việc chiếm hữu, mà từ việc biết giữ gìn và hòa hợp.

Và đôi khi, điều lớn nhất con người có thể làm cho thiên nhiên… là đừng làm quá nhiều.

LÊ MINH HOAN