Có những thứ trên mạng chỉ mất vài giây để tạo ra nhưng phải mất rất lâu để khắc phục hậu quả. Một đoạn video, một buổi livestream, một dòng trạng thái hay hình ảnh có thể mang về hàng triệu lượt xem, nhưng hệ lụy có thể kéo theo bị xử lý do vi phạm, điều đó không còn là chuyện xa lạ.
Những vụ việc các đối tượng liên tiếp bị khởi tố, bắt tạm giam, xử lý hình sự vì các hành vi vi phạm pháp luật trên mạng xã hội thời gian qua đặt ra câu hỏi lớn hơn chuyện đúng - sai của từng cá nhân: Chúng ta đang bước vào xã hội số nhanh, nhưng văn hóa số, ý thức công dân và trách nhiệm trước pháp luật theo kịp hay chưa? Điều gì khiến một số người coi vài triệu lượt xem có thể đáng giá hơn danh dự, chuẩn mực và cả tương lai của chính mình?
Câu nói “mạng là ảo, tù là thật” không những là lời cảnh báo, là lời nhắc nhở về một sự thật: Không gian mạng không phải vùng đất nằm ngoài đời sống xã hội, càng không phải nơi con người được miễn trách nhiệm, đằng sau một cú nhấp chuột là trách nhiệm thật; phía sau mỗi lượt xem và chia sẻ có thể là những hệ lụy kèm theo.
Thực tế những ngày qua cho thấy, cơ quan chức năng xử lý những trường hợp sử dụng mạng xã hội để đăng tải thông tin xuyên tạc, xúc phạm đều bị khởi tố, bắt tạm giam. Đáng chú ý, một số nhóm bị cáo buộc sản xuất, phát tán các video bạo lực học đường, “giang hồ mạng” để câu view. Những vụ việc này cho thấy, từ một nội dung tưởng như chỉ nhằm “giải trí”, “câu tương tác”, nếu vượt qua giới hạn pháp luật và chuẩn mực xã hội, hậu quả có thể chuyển từ màn hình điện thoại sang đời sống thật.
Nhưng nếu chỉ dừng ở việc “đăng sai thì bị phạt”, chúng ta mới nhìn thấy phần ngọn. Phía sau nhiều nội dung lệch chuẩn là cuộc đua giành sự chú ý. Một câu chuyện càng gây sốc càng dễ được xem; một phát ngôn càng cực đoan càng dễ tranh luận; một hình ảnh càng phản cảm càng dễ lan truyền. Thuật toán không tự tạo ra cái xấu, nhưng có thể khuếch đại cái xấu nếu con người liên tục thưởng cho nó bằng lượt xem, lượt thích và chia sẻ.
Đáng lo hơn, sự lặp lại có thể làm thay đổi cảm nhận xã hội. Một điều sai được nói một lần có thể bị bác bỏ; nhưng nếu liên tục xuất hiện, được hàng ngàn người bình luận, hàng triệu lượt xem, dễ tạo ra ảo giác rằng: “Nhiều người nói thì chắc phải có lý”. Lượt tương tác không phải là thước đo của sự thật. Sự nổi tiếng trên mạng cũng không phải giấy chứng nhận của đạo đức. Đây chính là nơi câu chuyện về mạng xã hội gặp câu chuyện về công tác tư tưởng.
Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới xác định rõ: Phải được tiến hành đồng bộ trên không gian thực và không gian số, lấy “xây” làm gốc, “chống” là nhiệm vụ thường xuyên; đồng thời, đổi mới phương thức nắm bắt, phân tích, dự báo dư luận xã hội, ứng dụng dữ liệu số, AI và dữ liệu lớn. Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải đi cùng xây dựng xã hội số an toàn, lành mạnh, phát triển văn hóa số và hạn chế những tác động tiêu cực của công nghệ. Nói cách khác, chuyển đổi số không thể chỉ chuyển dữ liệu lên mạng, phải chuyển cả cách ứng xử của con người lên chuẩn mực mới. Đó là chuyển biến rất quan trọng về tư duy. Không thể bảo vệ niềm tin xã hội nếu chỉ lên tiếng sau khi thông tin xấu đã lan rộng, không thể làm công tác tư tưởng bằng phương thức của thời đại truyền thông một chiều, trong khi mỗi chiếc điện thoại hôm nay đều có thể trở thành một “tòa soạn” thu nhỏ. Việc đưa công tác tư tưởng vào cả không gian số đồng nghĩa với việc phải chủ động dẫn dắt nhận thức, cung cấp thông tin chính thống, củng cố niềm tin và nhận diện sớm những vấn đề có nguy cơ tác động đến đời sống xã hội.
Xây dựng xã hội số không thể chỉ là xây dựng hạ tầng số, dữ liệu số hay phổ cập AI. Điều quan trọng hơn là xây dựng con người số. Pháp luật là hàng rào cuối cùng, nhưng trước pháp luật phải là lương tri, đạo đức và khả năng tự kiểm soát. Mạng có thể là ảo, nhưng con người là thật, danh dự là thật, hậu quả là thật và trách nhiệm trước xã hội, trước pháp luật cũng là thật. Trong kỷ nguyên số, có lẽ điều chúng ta cần nhất không phải là một thế hệ biết dùng công nghệ thật nhanh, mà là một thế hệ biết dùng quyền lực của công nghệ với trách nhiệm thật lớn.
HÀ LÊ
