Văn học sau sáp nhập - cần tư duy tổ chức mới để đi xa

(ĐTO) Sau sắp xếp địa giới hành chính, không gian văn hóa mở rộng đang đem đến cho văn học nhiều chất liệu và cơ hội mới. Nhưng để biến “thêm đất để đi” thành những tác phẩm có sức sống, bài toán đặt ra là phải tổ chức lại đời sống văn học - từ tập hợp lực lượng, phương thức đầu tư, không gian phản biện cho đến đường đưa tác phẩm tới công chúng.

KHÔNG CHỈ LÀ PHÉP CỘNG ĐỊA GIỚI VÀ NHÂN LỰC

Cũng như nhiều địa phương trên cả nước, sau sắp xếp địa giới, Đồng Tháp bước vào một không gian văn hóa rộng lớn hơn. Nơi đây chứng kiến sự gặp gỡ của những vùng bưng biền, biên giới, cù lao, đô thị, làng nghề, miệt vườn cùng những lớp lịch sử khai phá, chiến tranh và nhịp sống đương đại. Tại Đại hội đại biểu Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật tỉnh Đồng Tháp lần thứ I sau sáp nhập, nhà thơ Hữu Nhân - Ủy viên Ban Thường vụ, Phân hội trưởng Phân hội Văn học - nhìn nhận đây là nguồn vốn chất liệu đồ sộ cho người viết. Dù vậy, ông cũng đặt ra câu hỏi mang tính bản chất: Chất liệu ấy có trở thành tác phẩm hay không lại phụ thuộc vào năng lực người viết và cách chúng ta tổ chức đời sống văn học.

Thực tế cho thấy, nếu chỉ cộng thêm địa bàn hay số lượng hội viên, văn học chưa thể tự động có thêm sức vóc. Theo nhà thơ Hữu Nhân, giữa các thế hệ cầm bút hiện nay vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể. Những cây bút giàu trải nghiệm có lợi thế về vốn sống nhưng dễ lặp lại lối viết quen thuộc. Trong khi đó, người viết trẻ nhạy bén với công nghệ, cởi mở với hình thức biểu đạt mới nhưng lại cần thêm thời gian tích lũy độ lắng và kỷ luật nghề nghiệp. Do đó, điều cần thiết không phải là tập hợp cho đông về mặt cơ học, mà phải tạo ra một môi trường sáng tác thực chất - nơi bản thảo được đọc, trao đổi và phản biện nghiêm túc.

Mặt khác, không gian văn hóa mới, đòi hỏi nhà văn phải bước ra khỏi những hình ảnh ước lệ. Sen, lúa, quýt hồng… vẫn là căn cước quý giá của Đồng Tháp - Đất Sen hồng, nhưng văn học hôm nay không thể né tránh những chuyển động gai góc: Người trẻ rời quê tìm việc, người già ở lại trong căn nhà vắng, làng nghề chật vật trước sức ép thị trường, nếp sống gia đình biến đổi trong đời sống số, hay những giằng co giữa bảo tồn và phát triển… Đó không đơn thuần là đề tài mới, mà là những câu hỏi về thân phận con người thời đại. Ngay cả với đề tài lịch sử, trang viết cũng cần vượt qua lối kể sự kiện hay lý tưởng hóa nhân vật để đi sâu vào những mất mát, lựa chọn và giằng co số phận.

TỪ KHÔNG GIAN RỘNG ĐẾN TỔ CHỨC LẠI ĐỜI SỐNG VĂN HỌC

Câu chuyện ở Đồng Tháp gợi mở bài toán chung cho văn học các địa phương sau khi tổ chức lại địa giới: Ranh giới hành chính có thể thay đổi nhanh chóng, nhưng một không gian văn học mới cần được kiến tạo bằng một quá trình lâu dài và phương thức vận hành mới.

Từ kinh nghiệm hơn 30 năm cầm bút, nhà thơ Hữu Nhân cho rằng khâu then chốt là khảo sát thực chất lực lượng sáng tác: Nhận diện rõ ai viết thể loại gì, đang theo đuổi đề tài nào, có bản thảo ra sao và cần hỗ trợ ở điểm nào. Trên cơ sở đó, tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo nhóm thể loại và thực hiện các chuyến đi thực tế chuyên sâu - nơi người viết đủ thời gian ở lại, sống cùng và lắng nghe câu chuyện của nhân vật - thay vì những hoạt động mang tính phong trào, lướt qua bề mặt.

Cách thức đầu tư sáng tác cũng cần chuyển dịch mạnh mẽ: Bỏ tư duy “chia đều, dàn đều” để dồn nguồn lực cho các dự án bản thảo chất lượng cao, nhất là các tác phẩm dài hơi về lịch sử, văn hóa và những biến động xã hội đương đại. Các trại sáng tác, tọa đàm cần gắn chặt với khâu biên tập, góp ý bản thảo, cung cấp cho tác giả sự phản biện nghề nghiệp thẳng thắn và tử tế thay cho những lời khen xã giao. Đặc biệt, lý luận và phê bình văn học phải được đặt đúng vị trí. Không có phê bình nghiêm túc, sinh hoạt văn học dễ rơi vào trạng thái êm đềm, nhưng thiếu sức bật để nhận diện cái mới và sàng lọc giá trị. Ở đây, sự “đồng lòng” không có nghĩa là mọi người cùng viết một giọng, mà là cùng xây dựng một môi trường tôn trọng sự khác biệt về vùng miền, thế hệ và cá tính sáng tạo.

MỞ KHÔNG GIAN SỐ, ĐƯA VĂN HỌC CHẠM VÀO CÔNG CHÚNG

Sắp xếp địa giới hành chính cũng đặt ra yêu cầu đưa văn học bước ra khỏi phương thức truyền tải truyền thống. Khi điện thoại thông minh trở thành không gian tiếp nhận văn hóa chủ đạo, thơ có thể tìm đến công chúng qua âm thanh, hình ảnh, video; sách có thể sống dưới dạng bản điện tử (e-book) hay sách nói (audiobook)... Nếu văn học địa phương vẫn chỉ quẩn quanh trong vài trăm bản in hạn chế hay các buổi ra mắt khép kín, không gian mới sẽ khó lòng mở rộng đến bạn đọc. Việc xây dựng một “địa chỉ số” dùng chung cho văn học địa phương được biên tập bài bản, kết nối tác phẩm với trường học, thư viện, bảo tàng và các không gian cộng đồng chính là hướng đi bắt buộc để đưa trang viết chạm vào đời sống hiện đại.

"Thêm đất để đi, thêm người để gặp, thêm chuyện để viết" mới chỉ là điểm khởi đầu. Để hình thành một diện mạo văn học mới tương xứng với không gian và nhịp sống mới, điều quyết định chính là một tư duy tổ chức mới - từ kết nối lực lượng, đầu tư trọng tâm, mở rộng đối thoại chuyên môn cho đến đa dạng hóa đường đi của tác phẩm. Địa giới hành chính đã mở rộng, nhưng để đời sống văn học thực sự vươn xa cùng không gian mới ấy, câu trả lời không chỉ nằm ở khát vọng của người cầm bút, mà đòi hỏi một tư duy tổ chức năng động cùng chính sách đầu tư tương xứng từ các cơ quan quản lý.

D.C