Thích ứng với các quy định xanh của EU: Yêu cầu pháp lý và giải pháp cho hàng xuất khẩu Việt Nam

Đối với ngành thép, mức độ chịu tác động còn phụ thuộc vào công nghệ sản xuất. Thép luyện từ quặng bằng lò cao có lượng phát thải trên mỗi tấn cao hơn nhiều so với thép luyện từ thép phế bằng lò điện hồ quang.

Theo một số đánh giá, cơ chế này có thể làm chi phí nhập khẩu thép vào EU tăng khoảng 15-25% tùy công nghệ. Vì vậy, đổi mới công nghệ của ngành thép không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn quyết định khả năng giữ khách hàng ở các thị trường có yêu cầu cao.

Về pháp lý, Điều 9 của Quy định (EU) 2023/956 cho phép giảm số chứng chỉ phải nộp tương ứng với giá carbon đã thực trả tại nước xuất xứ. Nếu Việt Nam xây dựng được cơ chế định giá carbon thực chất, một phần nguồn lực lẽ ra phải nộp cho phía EU có thể được giữ lại trong nước để phục vụ chuyển đổi xanh.

Ở trong nước, Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14 ngày 17/11/2020 của Quốc hội đã quy định về thị trường carbon tại Điều 139. Nghị định số 06/2022/NĐ-CP ngày 7/1/2022 của Chính phủ quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone, cùng Quyết định số 232/QĐ-TTg ngày 24/1/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam, đã cụ thể hóa lộ trình triển khai. Ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon thí điểm đã chính thức hoạt động tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội.

Tuy nhiên, EU chỉ ghi nhận giá carbon thực trả, sau khi đã trừ các khoản hoàn trả hoặc hỗ trợ. Nếu hạn ngạch miễn phí được phân bổ quá rộng, giá giao dịch sẽ thấp và khoản được khấu trừ tại biên giới EU cũng không đáng kể. Vì vậy, cần nhìn nhận thị trường carbon trong nước không chỉ là công cụ bảo vệ môi trường, mà còn là công cụ của chính sách thương mại.

Những giải pháp từ xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất đến nâng cao năng lực pháp lý của doanh nghiệp

Từ những phân tích trên, cần chú trọng một số giải pháp sau đây:

Thứ nhất, xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng dùng chung cho cả ngành hàng. Việc mỗi doanh nghiệp tự xây dựng hệ thống truy xuất riêng vừa tốn kém, vừa khó bảo đảm độ tin cậy. Cần sớm hình thành cơ sở dữ liệu thống nhất về vùng trồng cà-phê, cao su, rừng trồng, có giá trị pháp lý rõ ràng, quy định trách nhiệm xác nhận của chính quyền cấp xã và cho phép doanh nghiệp, nhà nhập khẩu khai thác, kết nối với hệ thống thông tin của EU; đồng thời xử lý dứt điểm tình trạng pháp lý của các diện tích canh tác trên đất có nguồn gốc lâm nghiệp.

Thứ hai, tổ chức lại khâu thu mua theo hướng minh bạch. Không thể để từng hộ nông dân tự đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường châu Âu. Cần khuyến khích mô hình liên kết thông qua hợp tác xã, trong đó doanh nghiệp xuất khẩu ký hợp đồng dài hạn, hỗ trợ định vị, lập hồ sơ và chia sẻ giá trị gia tăng với người sản xuất. Có thể nghiên cứu yêu cầu cơ sở thu gom các mặt hàng thuộc diện điều chỉnh phải ghi chép nguồn gốc.

Thứ ba, phát triển thị trường carbon trong nước theo hướng thực chất. Cần công bố lộ trình thu hẹp dần hạn ngạch cấp miễn phí cho các ngành phát thải lớn, chuẩn hóa việc đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải theo chuẩn mực được quốc tế thừa nhận và phát triển đội ngũ thẩm định độc lập trong nước. Trên cơ sở đó, cơ quan có thẩm quyền chủ động trao đổi với EU và Vương quốc Anh về việc ghi nhận chi phí carbon mà doanh nghiệp đã nộp tại Việt Nam.

Thứ tư, phát huy hiệu quả các khuôn khổ hợp tác song phương và đa phương. Chương Thương mại và phát triển bền vững của Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam-EU có điều khoản riêng về quản lý rừng bền vững và thương mại lâm sản (Điều 13.8 Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam-EU), cùng cơ chế ủy ban chuyên trách để hai bên đối thoại. Đây là kênh phù hợp để Việt Nam kiến nghị về những vướng mắc khi áp dụng Quy định chống mất rừng, đề nghị cơ chế trao đổi dữ liệu và hỗ trợ hộ sản xuất nhỏ.

Thứ năm, nâng cao năng lực pháp lý của doanh nghiệp. Hợp đồng mua bán hàng hóa với bên mua tại phần lớn các nước EU, nếu các bên không loại trừ, thuộc phạm vi điều chỉnh của Công ước của Liên hợp quốc về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, ký tại Vienna ngày 11/4/1980, mà Việt Nam là thành viên từ ngày 1/1/2017. Theo Điều 35 của Công ước, hàng hóa phải phù hợp với mục đích cụ thể mà bên bán đã được cho biết khi giao kết hợp đồng. Khi bên mua đã nêu rõ hàng được nhập vào thị trường EU, lô hàng thiếu hồ sơ theo Quy định chống mất rừng có thể bị coi là không phù hợp với hợp đồng, kéo theo quyền từ chối nhận hàng hoặc yêu cầu bồi thường thiệt hại. Vì vậy, doanh nghiệp cần rà soát hợp đồng, thương lượng cân bằng các điều khoản về cam kết bảo đảm, phân chia rủi ro, quyền kiểm tra và chấm dứt hợp đồng; các hiệp hội ngành hàng có thể soạn điều khoản mẫu hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.